حلقه هنر تطبیقی ایران

روشمندی، روش‌زدگی و روش‌ستیزی

علی‌رغم مطالب و مباحث بسیاری که تاکنون درباره نقد و روش مطرح گردیده، این موضوع اما همچنان به‌عنوان یکی از مسائل چالش‌برانگیز و مناقشه‌زا در عرصه تحقیق و پژوهش به‌ویژه در حوزه‌های ادبی و هنر باقی مانده است. گذر زمان نیز نه فقط از تردیدها و پیچیدگی‌های این مبحث نکاسته که بر دامنه و میزان آن افزوده است. در این میان بعضی نقد و روش را از ارکان مهم تحقیقات نظام‌ند و دانشگاهی به‌شمار می‌آورند، در حالی‌که در نظر برخی دیگر روش محدودیتی بیش نیست. گروهی نیز آن را متعلق به دوره مدرن و ساختارگرایانه می‌دانند و معتقدند که دوره آن سپری گردیده و سرآمده است. به‌طورکلی در این زمینه می‌توان سه دیدگاه متفاوت: روش‌زدگی، روش‌گرایی و روش‌ستیزی را از هم متمایز کرد. سه دیدگاهی که بازنمود آن در پژوهش‌ها و به‌ویژه رساله‌های تحصیلات تکمیلی به وضوح دیده می‌شود. زیرا گاه یکی چنان به روش توجه کرده است که گویی فراموش می‌شود که روش عنصری در کنار سایر عناصر مطالعات است تا با هم و در ترکیب با یکدیگر بتوانند هدف و انتظار تحقیق را برآورند. در مقابل در تحقیقی دیگر روش چنان مورد بی‌توجهی و چشم‌پوشی قرار گرفته که گویا مخل هدف پژوهش است. عده‌ای دیگر با پرهیز از افراط و تفریط، طریق اعتدال پیش گرفته‌اند. در نظر اینان روش عنصری لازم و ضروری است. مخالفان روش یا روش‌ستیزان کسانی هستند که آشنایی چندانی با روش و مبانی روش‌شناسی ندارند یا از نظریه‌هایی پیروی می‌کنند که مخالف روش یا ضد آن‌اند.

برای تبیین جایگاه واقعی روش در تحقیقات مطلب را با طرح پرسشی آغاز می‌کنیم: روش -  که در اینجا ما آن‌را معادل روش‌های نقد در نظر گرفته‌ایم – در تحقیقات به‌ویژه تحقیقات آکادمیک چه نقش و چه جایگاهی دارد؟ یا نبود روش تحقیق یا نقد چه فقدان یا تبعاتی را در تحقیق موجب می‌گردد؟ در پاسخ باید گفت که روش تحقیق یا نقد یک عنصر منفک و مجزا نیست بلکه حضور روش درواقع حضور یک نظام ویژه و خاص است.  یک روش نقد در صورتی که به خوبی فهم و دریافت گردد، برپایه نظریه‌ای استوار می‌شود که نوع نگرش به پیکره مطالعاتی را عمیقاً دگرگون و متحول می‌کند. در تحقیقات دانشگاهی روش به مراتب اهمیتی بیشتری می‌یابد. زیرا تحقیقی که در نظر دارد مسئله‌ای را کشف یا حل کند، نمی‌تواند نسبت به روش بی‌اعتنا و بی‌توجه باشد. و تحقیقاتی که بدون توجه به روش به پایان می‌رسند از نتیجه مناسب و مطلوب بی‌بهره‌اند. در نتیجه روش هم ضرورتی علمی‌برای تحقق یک تحقیق مطلوب و هم بیانگر یک دستگاه خاص فکری است. چنان‌که روش‌ستیزان، روش‌زدگان و روش‌مندان هریک دستگاه‌ فکری خاص خود را دارند. عنایت و اهتمام یا بی‌توجهی یک محقق به روش  و بود یا نبود روش در یک تحقیق بیانگر تفاوتی بنیادین در نگرش به نظام ادبی و هنری است. نکته مهم دیگر این است که در این حوزه محقق نه با یک روش بلکه با روش‌هایی متعدد و متنوع روبه‌روست. تا با مدد این گوناگونی هم بتواند پیکره‌های مطالعاتی مختلف را پاسخ گوید و هم با توجه علایق و سلایق متفاوت محققان روش‌های متفاوت و متناسبی را پیش روی آنان قرار دهد.

بنا بر آنچه گفته شد با توجه به خلأهای پژوهشی موجود معاونت پژوهشی خانه هنرمندان ایران انتشار نقدنامه‌ای تخصصی درباره معرفی رویکردها و روش‌های نقد را پیشنهاد نمود که خوشبختانه مورد موافقت قرار گرفت. بر این اساس، نخستین شماره این ویژه‌نامه به معرفی رویکرد و نقد آیکونولوژی هنر اختصاص یافت که موضوعی نوین و رویکردی کاربردی در مطالعه و تحلیل متون و تصاویر است. شماره پیش روی نیز به معرفی رویکرد بینامتنیت و کاربرد آن در خوانش و تحلیل پیکره‌های مطالعاتی متنوع هنر پرداخته است. امید است با استمرار انتشار این ویژه‌نامه‌ها بتوان شمای کلی از روش‌ها و رویکردهای نقد به ویژه نقد‌هنری و ادبی برای علاقه‌مندان ارائه نمود. فرصت را مغتنم شمرده، از پژوهشگران، نظریه‌پردازان و منتقدان برای همکاری و ارائه آثار تألیفی ایشان دعوت می‌نماییم.

نشانه‌شناسی بینا- ترامتنی و نقد ادبی

بینامتنیت^[۱] از گرایش‌هایی تلقی می‌شود که در حوزه نشانه‌شناسی اهمیت ویژه‌ای دارد و مورد توجه بسیاری از منتقدان ادبی و هنری قرار گرفته است. بینامتنیت توسط یولیا کریستوا^[۲] و در پی مطالعه وی در مورد آثار میخائیل باختین^[۳] شکل گرفت و رولان بارت^[۴] در این مورد نقشی اساسی ایفا کرد. یولیا کریستوا و رولان بارت را می‌توان بنیانگذاران بینامتنیت دانست. پس از آنها محققان دیگری وارد این عرصه شدند و کوشیدند بینامتنیت را به عنوان یک روش نقد مورد توجه قرار دهند. بر همین اساس آنها با تغییر نگرش نسبت به نسل اول یا بنیانگذاران توانستند بینامتنیت را در حوزه نقد ادبی و هنری مطرح کنند. شخصیت‌هایی همچون لوران ژنی^[۵] و میکائیل ریفاتر^[۶] در زمره این عده (اصلاحگران) جای می‌گیرند. پس از این نسل، پژوهش‌های ارزشمندی توسط ژرار ژنت^[۷] در این خصوص صورت گرفت که به تنهایی موجب دگرگونی‌های گسترده‌ای شد که می‌توان وی را نسل سوم بینامتنیت نامید. البته مطالعات ژنت با عنوان ترامتنیت انجام می‌گیرد که بینامتنیت بخشی از آن محسوب می‌گردد. بینامتنیت بر این اصل اساسی استوار شده است که هیچ متنی بدون پیش‌متن نیست. این اصلی است که تمام زیرگرایش‌های بینامتنیت و ترامتنیت به آن اعتقاد دارند. به بیان دیگر، همه کسانی که به بینامتنیت باور دارند این موضوع را نیز پذیرفته‌اند که هر متنی که ما در اختیار داریم، برگرفته از متن‌های پیشین است. بر همین پایه، بیناترامتنیت هرگونه نظریه‌ای درباره خلق دفعی و الهامی‌بدون توجه به متن‌های پیشین را مورد تردید و انکار قرار می‌دهد. با چنین برداشتی، نقد بینامتنی در مقابل برخی از نقدها همچون بخش قابل توجهی از نقد سنتی و همچنین نقد مضمونی قرار می‌گیرد. در مقابل، این نقد به برخی دیگر از نقدها ازجمله نقد تکوینی یاری رساند.

البته همانند همه رویکردها بیناترامتنیت نیز دارای زیرشاخه‌های خاص خود است و همین موضوع موجب تکثر و تنوع در حوزه بینامتنیت شده است. علاوه بر زمان‌ها و نسل‌های گوناگون، این تکثر را به‌ویژه در حوزه‌ها و شیوه‌های تحقیق بینامتنی به خوبی می‌توان مشاهده کرد. نسل نخست بینامتنیت در این مورد مشترک هستند که بینامتنیت به هیچ وجه نقد منابع نیست. به بیان دیگر، کریستوا و بارت به شدت با این نظر رایج که بینامتنیت مطالعه متن‌های پیشین و مرتبط است، مخالفت می‌ورزند. از نظر آنها نقد منابع که نقدی سنتی بود، بر اصولی استوار شده که در پارادایم ساختارگرایی مورد چالش قرار گرفته‌اند. آنها در این اصل نظری که هیچ متنی بدون پیش‌متن نیست، اشتراک دارند، اما هر گونه مطالعه منابع را رد می‌کنند، زیرا چنین مطالعه‌ای را نه فقط متعلق به پاردایم سنتی می‌دانند، بلکه حتی یک تحقیق جامع در این زمینه را ناممکن و در صورت امکان بیهوده می‌پندارند. نسل دوم بینامتنیت نقش مهمی‌در نقد ادبی‌ـ‌هنری داشتند، زیرا آنها با دخالت دادن بخشی و موضعی مطالعات منابع توانستند بیش از پیش بینامتنیت را به عرصه نقد وارد کنند. صورت‌بندیهای ارائه شده توسط ژنی و ریفاتر موجب شد تا بینامتنیت به عنوان یک روش نقد جایی در میان روش‌های دیگر باز کند. موضوعاتی همچون بینامتنیت ضعیف، بینامتنیت ضروری (حتمی)، بینامتنیت و کلاژ، بینامتنیت و سرقت‌های ادبی‌ـ ‌هنری،… افق‌های گسترده و تازه‌ای را پیش روی منتقدان ادبی‌ـ‌هنری گشود. خود این محققان به پژوهش‌های کاربردی پرداختند و کوشیدند تا با ارائه نمونه‌هایی امکان به‌کارگیری بینامتنیت در حوزه نقد ادبی را به نمایش بگذارند. این پژوهش‌ها راهگشای بسیاری از مطالعات کاربردی پسین گردید. بااین حال، ترامتنیت ژنتی که شکل کامل‌تر بینامتنیت است، بیش از شاخه‌های دیگر امکان پژوهش‌های نظام‌مند را در عرصه نقد ادبی‌ـ ‌هنری فراهم آورد. با ترامتنیت مطالعات این حوزه نه فقط متنوع‌تر و گسترده‌تر، بلکه نظامندتر و روشمندتر گردید. ژنت پنج نوع ترامتنیت را از هم متمایز می‌کند: بنیامتنیت، پیرامتنیت، فرامتنیت، سرمتنیت و بیش‌متنیت. از جمله امتیازات ترامتنیت این است که علاوه بر ارائه یک صورتبندی دقیق، به گسترش حوزه مطالعاتی و نیز تبیین مناسب‌تر روابط میان‌متنی پرداخته است. از همین روی بیشترین پژوهش‌های این حوزه با بهره‌گیری از ترامتنیت صورت می‌پذیرد. در نتیجه امروزه بیناترامتنیت از روش‌های متداول نقد ادبی‌ـ ‌هنری محسوب می‌شود. اما یادآوری این نکته مهم است که مطالعات بیناترامتنی را بیشتر با دوره و پارادایم ساختارگرایی مرتبط دانسته‌اند. در این خصوص مناسب است گفته شود که بیناترامتنیت در دوره ساختارگرایی و به بیان دقیق‌تر ساختارگرایی باز شکل گرفت و ارتباط تنگاتنگی نیز با روح این دوره و این پارادایم دارد. همین ارتباط تنگاتنگ موجب شده تا برخی فکر کنند به دلیل سپری شدن پارادایم ساختارگرایی، دوره مطالعات بیناترامتنی نیز سپری شده است. در پاسخ باید گفته شود که سرنوشت روش‌ها خیلی به پارادایم‌ها پیوند نمی‌خورد. به عبارت دیگر، دگرگونی پارادایم‌ها موجب اضمحلال قطعی و دفعی یک رویکرد یا یک روش نمی‌شود. از همین روی است که رویکرد بینامتنیت پس از پایان پارادایم ساختارگرایی همچنان مورد توجه و استقبال محققان قرار می‌گیرد.

با این حال مناسب است اضافه شود که پارادایم نو یعنی پساساختارگرایی نیز در این عرصه کاملاً منفعل نمانده است، بلکه توانست مباحث بینامتنیت را با روح خود دگرگون کند و رویکرد بیناگفتمانی نیز برپایه همین دگرگونی شکل گرفت. به بیان روشن‌تر، پارادایم پساساختارگرایی عرصه مطالعات خود را از متن به حوزه گفتمان گسترش داد. با همین رویکرد مباحثی که پیش‌تر یعنی در پارادایم ساختارگرایی با عنوان بینامتنیت مطرح بود، در این دوره با عنوان و گستره بیناگفتمان مورد پی‌گیری قرار می‌گیرد. در حقیقت، بیناگفتمان در مقابل بینامتنیت قرار نمی‌گیرد، بلکه به تکمیل آن می‌پردازد؛ یعنی در مطالعات بیناگفتمانی می‌توان مطالعات بینامتنی را نیز مشاهده کرد، زیرا مطالعات بینامتنی بخشی از مطالعات بیناگفتمانی تلقی می‌شوند. با این حال، مطالعات بیناترامتنی در دوره پساساختارگرایی دارای هویتی مستقل است؛ یعنی اینکه علاوه بر حضور مطالعات بینامتنی در مطالعات بیناگفتمانی، گاهی نیز مطالعات بینامتنی به صورت مستقل مورد استفاده قرار می‌گیرد.

نقد بیناترامتنی، که جنبه کارکردی رویکرد بیناترامتنیت به‌شمار می‌آید همچنان به عنوان یکی از روش‌های مهم نقد مورد توجه محققان است. روش نقد بیناترامتنی به تحقیق در خصوص فرایند دلالت پردازی با تأکید بر نقش روابط میان متن‌ها می‌پردازد. شایان ذکر است که این روش فقط مورد استفاده پژوهشگران نشانه‌شناس و خاصِ بینامتن نیست، بلکه دستاوردهای این روش مورد بهره‌برداری بسیاری دیگر از رویکردها نیز هست، زیرا برخی از رویکردها، به‌ویژه رویکردهای موضوع و عنصرمحور خود دارای روشی‌ نظام‌مند برای مطالعه نیستند و به همین سبب نیازمند رویکردهایی همچون بیناترامتنیت‌اند. به طور مثال، رویکرد اسطوره‌شناسی یا پسااستعماری که به موضوعات خاصی همچون اسطوره و مسائل فرهنگی نظیر مهاجرت می‌پردازند، در قسمت‌هایی از بینامتنیت بهره‌مند می‌شوند. این رویکردها که اغلب مبتنی بر پژوهش‌های تطبیقی هستند، برای مقایسه میان متن‌ها از ترامتنیت بهره‌ می‌گیرند. به طور مثال در بررسی تطبیقی نمایشنامه‌های «توفان» شکسپیر و «توفان» امه سزر با رویکردی پسااستعماری، روش بیش‌متنی دستاوردهای قابل توجهی برای چنین تحقیقی خواهد داشت. یا چنان‌که بخواهیم با رویکرد اسطوره‌ای به مطالعه تصاویر منظومه خسرو و شیرین نظامی‌با فیلم «شیرین» کیارستمی‌یا نقاشی‌های «شیرین» رضا درخشانی بپردازیم، روش بیش‌متنی بسیار رهگشا خواهد بود. این دست از مثال‌ها بسیار فراوان و گواهی بر اهمیت و گاه ضرورت این روش نقد است. این بخش از نقدنامه هنر با شش مقاله به خوانش بینامتنی آثار هنری اختصاص یافته است. در گزینش مقالات تلاش شده تا آثار مختلف هنر ایرانی و اروپایی در حوزه‌های گوناگون از منظر بینامتنی مورد مطالعه و تحلیل قرار گیرد که اولین مجموعه مدون در این خصوص می‌باشد. امید است در شماره‌های دیگر به تکمیل این مباحث و بررسی بینامتنیت در دیگر حوزه‌های هنری بپردازیم.

چکیده مقالات

۱- مـایـا؛ تخیـل هنـری خـدا

۴- تقابل‌های دوتایی در نقاشی لاکی « شیخ صنعان و دختر ترسا »

۶- ترامتنیـت و ازآن‌ِخود سـازی